Het is een biodivers gezelschap dat in de Watertoren in Hillegom deelneemt aan de Kennissessie ecologisch bermbeheer en invasieve exotenbestrijding. Van aannemers en beleidsmakers tot ecologen en groenbeheerders. Zelfs bijen en vlinders doen mee, hun wensen verwoord door natuurbeschermers. Het doel is kennis uitwisselen en elkaar inspireren. Hoe kunnen de diverse terreinbeheerders in het gebied van Nationaal Park Hollandse Duinen het beste samenwerken om met de bermen gezonde groene verbindingen te realiseren?

Goede voorbeeld
Dagvoorzitter Soet Huijbregts is programmamanager van Nationaal Park Hollandse Duinen (NPHD). Bermen spelen een belangrijke rol in de groene verbindingen tussen de verschillende landschappen in NPHD. NPHD stimuleert samenwerking tussen alle partners in het gebied en deze bijeenkomst is bedoeld om kennis te delen en het netwerk te verstevigen.
Donald Broekhuizen van medeorganisator provincie Zuid-Holland werkt aan het Zuid-Hollands Programma Landelijk Gebied (ZH-PLG). Het plan is biodiversiteit te herstellen in het landelijk gebied, met als één van de ambities in 2050 te komen tot 10% groenblauwe dooradering. “We willen als overheid het goede voorbeeld geven in ecologisch bermbeheer, dit helpt in onze gesprekken met ondernemers over hun eigen inspanningen”, zegt hij.

Kleurkeur
Bermen vormen ongeveer 8% van ons totale landoppervlak, vertelt Albert Vliegenthart van de Vlinderstichting. Samen met Stichting Groenkeur hebben zij Kleurkeur ontwikkeld, een gecertificeerd keurmerk voor ecologisch bermbeheer. Inmiddels zijn al ruim 2400 vakmensen opgeleid om volgens Kleurkeur te werken. Door bermen zo te beheren dat de biodiversiteit toeneemt, kunnen ze een belangrijk leefgebied vormen en bijdragen aan natuurlijke verbindingen tussen groene gebieden. Maar dat is niet het enige, zegt Vliegenthart. “Ecologisch beheerde bermen verminderen gevaar van bermbranden, zorgen voor stikstof- en wateropslag, bevorderen bestuiving en mogelijk ook bestrijding van plaaginsecten. Zo laat je de natuur voor je werken en met preventie kun je kosten besparen. Je kunt bermmaaisel ook inzetten als grondstof voor bijvoorbeeld papier of zeep.” Nog een tip: “Luister goed naar wat het bestuur wil. Op elk beleidsterrein ligt wel een verbinding met ecologisch beheer.” 

Worsteling
Dat het pad naar ecologisch bermbeheer niet altijd over rozen gaat, blijkt concreet uit de ‘worsteling van de stadsecoloog’, de presentatie van Martin van den Hoorn, stadsecoloog van gemeente Den Haag. De theorie: vaste maaiperiodes, een hoogte van 10 cm laten staan om bloei te stimuleren, 20% laten staan voor insecten, minimale bandensporen in de bodem. De praktijk: aannemer weet niet wat er in het bestek staat, er is onvoldoende specialistisch toezicht, maaisel is niet opgeruimd dus gaat verruigen, sporen zijn toch ontstaan en niet te repareren. Ook vaak gehoord: “Sorry, dat was de onderaannemer.”
Wat veel aanwezigen hierin herkennen, is hoe belangrijk het is dat opdrachtgever en opdrachtnemer goed met elkaar afstemmen. Daarom wordt van diverse kanten gepleit voor een langjarig contract met een aannemer, om samen kennis en ervaring op te bouwen in het ecologisch beheer. Bovendien geeft het de aannemer een kans om te investeren in materieel dat hiervoor goed geschikt is. Dit zijn dan ook aanbevelingen vanuit Kleurkeur, vertelt Vliegenthart. “Ecologisch bermbeheer gaat over flexibiliteit in ruimte en tijd. Dat is een uitdaging voor de planning. Goede communicatie tussen opdrachtgever en -nemer, maar ook met omwonenden, is belangrijk.”

Groot en klein
Hoe werkt het in de praktijk? Sinds 2021 beheert provincie Zuid-Holland alle bermen ecologisch, dat is een oppervlakte van meer dan 1000 hectare langs provinciale wegen en vaarwegen. (Verkeers)veiligheid staat daarbij voorop, vertelt Olga Kempen. “De strook direct langs de weg maaien we regelmatig. Om het zicht goed te houden, maaien we ook vaker bij bijvoorbeeld zichthoeken bij rotondes, kruispunten en opstelstroken.” De provincie werkt met vier regiocontracten voor o.a. groenbeheer en alle aannemers zijn Kleurkeur-gecertificeerd. Ze monitoren de ontwikkeling van de bermen en evalueren het beheer jaarlijks met opdrachtnemers, die steeds meer verantwoordelijkheid krijgen.
Van 1000 hectare van de provincie naar 4,3 hectare in gemeente Oegstgeest. Kleinere organisaties zoals Oegstgeest staan met hun beperkte fte’s voor extra uitdagingen. Er is één beleidsmedewerker groen en sinds kort is er een beleidsplan groen en water. In 2024 zijn ze gestart met ecologisch bermbeheer volgens de KleurKeur methode. Ze gaan daar praktisch mee om: waar liggen de kansen en waar gaan ze niet aan beginnen.

Kennisdelen
Geografische kaarten vormen een rode draad in veel verhalen deze middag. Applicaties in een Geografisch Informatie Systeem (GIS) voor ecologisch beheer, bijvoorbeeld met locaties van kwetsbare soorten, geven aannemers sturing en grip op de planning. Op grotere schaal laten kaarten zien waar verbindingen liggen met andere gebieden en waar mogelijk knelpunten zijn.
Zo zijn het water, de dijken en de zuiveringsterreinen van hoogheemraadschap van Delfland ideale verbindingselementen. Delfland legt natuurvriendelijke oevers aan en vormt dijken om naar natuurrijke dijken. Een kaart met de gidssoorten (planten- of diersoorten die als indicator dienen voor de kwaliteit, inrichting en het beheer van een specifiek leefgebied) biedt ook aanknopingspunten voor verbinding.
Provincie Zuid-Holland nodigt gemeenten, Staatsbosbeheer, hoogheemraadschappen en andere terreinbeherende stakeholders uit om ecologische kennis over hun gebied te delen. In een speciale kaartlaag in een GIS-applicatie kunnen ze locaties van ecologisch beheerde bermen, slootkanten en landschapselementen intekenen. Zo kan de provincie laten zien wat er allemaal al gebeurt, waar nog gaten zijn en stimuleren dat ecologisch beheer de nieuwe norm wordt.

Invasieve exoten
Martijn Los van provincie Zuid-Holland zoomt in op de druk die invasieve exoten leggen op de Natura 2000-gebieden. Een van de voorbeelden die hij noemt, is de rimpelroos. “Rimpelroos woekert en overgroeit de duinhellingen. Daar bestrijden we die plant actief. Maar hij komt buiten de Natura 2000-gebieden heel veel voor, ook in tuinen en plantsoenen. We willen als provincie een zone rond Natura 2000-gebieden aanwijzen waar invasieve exoten actief moeten worden bestreden.” Rimpelroos is een mooie struik die makkelijk is in onderhoud. Bied voor dit soort planten alternatieven aan, is het voorstel. Steeds meer tuincentra bieden inheemse soorten aan en op www.groenetuinen.nu van NPHD kunnen mensen zien welke geschikt zijn voor hun tuin.

Exoten houden zich duidelijk niet aan bestuurlijke grenzen, dus voor de bestrijding zijn alle stakeholders nodig. Iemand noemt als voorbeeld dat bermen van fietspaden door Natura 2000-gebied vol staan met exoten terwijl de terreinbeheerder van het aangrenzend gebied ze bestrijdt.

Miep Munninghoff van Groene Cirkels Bijenlandschap verwoordt de woonwens van de bijen: inheemse bloemen, het hele jaar door bloei, nestgelegenheid zowel boven- als ondergronds, en structuur door kruiden, struiken en bomen. Om gemeenten hierbij te helpen, biedt Bijenlandschap praktische handvatten voor ecologisch beheer. Daarvoor gebruiken ze per gemeente een aantal ‘gidsbijen’ die in dat specifieke landschap leven. Zo nestelt de behangersbij het Zilveren fluitje in Katwijk in zandige grond waarvoor afwisselend duinlandschap met enkele bomen heel geschikt is.

Lessons learned
De deelsessies, die na de presentaties plaatsvinden, bieden veel gespreksstof. De lessen die gedeeld worden zijn onder meer:

• Afgelopen 10 jaar is een toename te zien van ecologisch bermbeheer. De monitoring resultaten van Groen Cirkels Bijencirkel laten een toename van soorten zien.
• Sluit langjarige contracten af met een aannemer om samen kennis en ervaring op te bouwen. Het valt of staat met praktijk kennis.
• Geef inwoners de tijd om te wennen, communiceer proactief en laat zien hoe het er over 5 tot 10 jaar uit gaat zien, want de eerste jaren kan het tegenvallen door bijvoorbeeld een overvloed aan brandnetels.
• Werk over bestuurlijke grenzen samen om ecologische bermen te verbinden en invasieve exoten te bestrijden en neem als provincie de regie.
• ‘Laat de berm voor je werken’: de kosten van ecologisch beheer zijn bij de start hoger maar nemen in de loop van de jaren af omdat je met preventie kosten worden bespaard.
• Deel ecologische kennis met alle stakeholders, in een gezamenlijke GIS-applicatie.

Het is duidelijk: ecologisch bermbeheer vergt een lange adem en goede samenwerking. De afgelopen jaren zijn al mooie stappen gezet en is ervaring opgedaan met als resultaat dat daar waar het kan ecologisch bermbeheer het ‘nieuwe normaal’ is geworden.  Alle partijen in NPHD zijn nodig om te bouwen aan groene verbindingen, en NPHD wil verdere kennisontwikkeling bevorderen in een vervolgsessie. De geanimeerde gesprekken deze middag vormen hiervoor een vruchtbare bodem.

Klik hier voor de presentatie van NPHD en provincie Zuid-Holland.
Klik hier voor de presentaties van Gemeente Den Haag, Hoogheemraadschap van Delfland en Gemeente Oegstgeest.
Klik hier voor de presentatie van Groene Cirkels Bijenlandschap en de Vlinderstichting.

Uw kennis en ervaring is waardevol voor vervolgstappen
Kennis en ervaring van partijen in NPHD is waardevol. Hiermee krijgen wij en de provincie input om het ecologisch beheer verder in beeld te krijgen. Vul hier een korte enquête in om uw kennis en ervaring te delen.